MỘT THỜI XE  CỘ...
Trước mặt người đọc là một trong những mẫu xe dạng Econoline (dòng xe kinh tế-tiết kiệm dùng cho các doanh nghiệp, công ty và gia đình của người Mỹ) của Mỹ. Loại xe Dodge này còn có tên là Desoto, Fargo. Tuy khác tên gọi (chính thức là 3 tên) nhưng mẫu mã, hình dáng đều như nhau. Mẫu Dodge hay Desoto hay Fargo này (ảnh 1a dưới) là xe đời mới, ra sau, xe đời cũ thì hông thùng chỉ có 3 ô kính, không tính kính cửa, mặt nạ (galan) và cảng trước, cảng sau bằng sắt. Xe đời mới thì mặt nạ cải tiến bằng nhôm xi, cảng trước sau bằng inox, hông thùng có nẹp thêm chỉ inox cho hai gân giữa và dưới. Chỉ bao vòng ra cả đít sau, ôm vòng qua hông bên kia. Chỉ cụp chốt một đoạn ngắn ở chỗ hai má hai bên hông. Kính chắn gió trước cũng được viền chỉ inox. Hai ô kính nhỏ hai bên sau hai cửa trước cũng được viền chỉ inox. Những xe đời mới với phần cải tiến cảng inox, mặt nạ nhôm xi, hông chạy chỉ inox nhìn sáng và đẹp, sang hẳn lên so với những chiếc đời cũ.

Dodge hay Desoto hay Fargo khác tên nhưng cùng mẫu mã, hình dáng

Như đã nói, Dodge, Desoto, Fargo nếu là xe đời cũ thì chỉ có 3 ô kính, gồm ô kính dài nằm phía sau, trước là hai ô hình vuông (hơi vuông, đúng ra là hình chữ nhật), kế cửa tài xế là ô kính nhỏ, hẹp chiều ngang. Hai ô kính vuông, đối diện bên kia là kính hai cánh cửa, là kính sống, tức có bas chống để đón gió-không khí bên ngoài vào giải nhiệt bên trong. Hai kính cửa đít sau cũng có bas chống. Đã là kính chống thì trên phải có bản lề, đó là hai bản lề nhỏ, có hình gần như tam giác, đáy lớn ở trên, đúc bằng antimon xi inox. Hai góc kính trên khoan hai lỗ đường kính 1cm để bắt bản lề vào đó. Bên trong có cái londen bằng antimon, cũng hình tam giác như ở ngoài, ép sát vào kính, rồi vặn vít âm bằng mặt. Bên trong kính có gioăn chống bụi, giữ nhiệt bao quanh. Hai ô kính cửa sau có xe vô gioăn chết. Bên hông thì ô kính dài, ô nhỏ vô gioăn chết. Dân nghề-thợ giàn đồng, cả thợ sơn, thợ máy, thì gọi gioăn là roan.

Chiếc Dodge đời mới sản xuất năm 1972. Dodge đời 1972 này cũng đã nhập vào miền Nam trước 75.

 Ảnh 3 là đầu xe với mặt nạ xi, cảng inox.

Ả 4 là lúc ô kính vuông bên hông (nhắc lại là hơi vuông, đúng ra là hình chữ nhật) được chống lên. Phạm vi an toàn chỉ cho phép hở (chống) ra ngoài khoảng 10cm. Phía sau là ô kính (hông) dài, vô roan chết. 

Ảnh số 5 là bas chống kính 2 cánh cửa hông (2 ô đối diện hông bên kia cũng chống như thế). Bas làm bằng chất liệu antimon, không phải bằng inox, nên sử dụng thời gian dễ bị bị hư, gãy. Phải mang đến thợ hàn hàn lại, mà phải là thợ chuyên hàn nhôm, antimon hàn mới được, còn thợ đồng khó có người hàn được. Nói khó không phải là hàn không được, nhưng thợ giàn đồng phần nhiều không tập hàn các loại vật liệu này. Họ chỉ tập trung xử lý phần giàn đồng, gồm sườn xe (sassi-sắt si), hệ thống giàn gầm, đặt lại máy, thay hộp số, độ cầu (đít), bốn bộ nhíp trước sau, dí trước, láp dọc, giàn băng ghế, taplo, lắc lê (chỉnh sửa cửa) cửa, độ baga mui, bàn đạp sau, làm thùng chứa xăng mới, thùng nước mui, vvv... Có những chiếc xe phải bỏ hết giàn đồng, làm đóng mới toàn bộ bằng tole, sắt mới. Với bao nhiêu đó là đủ mệt, nên không đủ thời gian làm những việc vặt, linh tinh, như hàn bas chống kính bằng antimon khi bị hư gãy do sử dụng chống ra vô quá nhiều lần. Phần nhiều do khách làm hư, gãy. Nên nhớ thời gian ấy các hãng xe của Mỹ, hình như cả các nước khác, như Nhật, Đức, Anh, các kỹ sư chưa sáng chế, phát minh ra dạng kính lùa (lùa qua lại). Cũng không rõ kính lùa được các nước (tư bản) chuyên sản xuất các dòng xe 9 chỗ, 12-15 chỗ chính thức sáng chế, phát minh ra từ năm nào. Một tấm kính khi chống ra, rồi khép lại tất nhiên là phải có roan bao quanh (bám trên cạnh của ô cửa, ảnh 3) thì mới kín (chống bụi và chống thoát hơi lạnh máy điều hòa) và êm ái.

Sau năm 75, ở miền nam, thì các dạng xe vừa nói, gồm Dodge, Desoto, Fargo, cả dòng xe Ford Econoline (ảnh dưới), cũng của Mỹ, đã được những người có tiền và giới nghề nghiệp cơ khí xe cộ mua về độ chế, tân trang, sửa thành xe chở khách và hàng hóa trên các tuyến đường không xa lắm, tầm 300-400km trở lại. Miền trung thì các tỉnh Bình Định, Nha Trang, Gia Lai, Đà Nẵng, Huế đều có các dòng xe gọi là xe trung tân trang, độ chế này chạy trên các tuyến đường nối tỉnh này với tỉnh lân cận. Thời ấy vào thời điểm khan hiếm, cạn kiệt xăng dầu có xe còn phải độ chế, tân trang chạy nhiên liệu than nữa. Gọi là xe than. Đi đường dài mà trên mấy chiếc xe than này thì từ nhà xe đến khách tất cả đều rất cực. Bụi than phủ bám đầy người, có khi phải nằm đường do trục trặc khí đốt, máy móc hỏng hóc, vvv... Chủ xe phải bỏ xe nằm vạ ra đường, lo chạy đôn chạy đáo tìm mua thiết bị, phụ tùng về thay thế cho kịp để còn lên đường. Tiếp tục sự nghiệp: "Gió về miền xuôi, anh đưa em cuối nẻo cuối đường. Gió đầu non gió lọt đầu ghềnh. Em ơi, em ơi, đường về quê xa mấy bước, đường về quê xa mấy ngõ...". Tá rách chát chum chát chủm chát chùm...

Xe Ford Econoline loại đời mới cảng inox, mặt nạ nhôm xi, có chỉ inox viền gân dưới bao chung quanh thùng.

Ảnh 7 là chữ Sportsman gắn hai bên hông cửa trước. Sportsman: Người thích thể thao; nhà thể thao, Người có tinh thần thượng võ, người thẳng thắn, người trung thực; người có dũng khí. Cũng có thể hiểu Sportsman: người siêu nhân.

Ảnh 8 là đồng hồ taplo, bên trái báo kilomet, vận tốc cho phép chạy 120km/giờ, bên phải là đồng hồ xăng, điện bình, nhớt máy và đồng hồ nước. Trên volan là cần số gạt tay. Chỉ khi nào xe được độ chế, tân trang thành xe chở hàng và khách như ở Việt Nam sau năm 75 thì cần số đổi lại số sàn, thay cả hộp số, cầu sau, dí trước, láp dọc, cả 4 chiếc lốp cũng thay lốp lớn hơn. Phải độ chế, thay mới hầu như toàn diện như thế thì xe mới mạnh, sức mới đủ để chạy chở khách và hàng trên khắp các tuyến đường đã bị cày băm nát bởi đạn bom thời binh lửa trước 75 gây ra. 20 năm chinh chiến triền miên của những người anh em con Hồng cháu Lạc thì đường xá, lộ trình nào mà còn dưới những làn bom đạn, pháo kích cày xới liên tục, miệt mài...

Những đôi mươi già nua trước tuổi,
bởi gian truân đất nước còn dài.
Đêm sa vùng lầy thay giấc ngủ ban ngủ ban ngày.
Nên giấc ngủ chưa đầy.
Giày trận mòn dốc sương mù,
Mắt đon đóm lửa khi nghe đạn thù.
Đường đất nước bước chân dài chưa biết mỏi.
Ngủ ngồi trên xứ lạ đêm này có đôi mình.
(ĐÊM TRÊN VÙNG ĐẤT LẠ-Trúc Phương) 

Ảnh 9 là chiếc Dodge đời cũ, đời xe này không có ô kính nhỏ sau cửa trước. Dạng xe này trên kính chắn gió trước lại được người Mỹ độ chế (có thể dập bằng máy, cũng có thể làm bằng tay) thêm cái lưỡi trai, hay kepi, là phần trước của cái mũ, mục đích tăng thêm phần lạ mắt, làm đẹp cho bộ mặt, phần đầu chiếc xe.

Cũng nên nói sơ qua về mũ kepi. Mũ kepi xuất phát từ tiếng Pháp képi với thiết kế vành cứng, thường được sử dụng trong quân đội nước Pháp, dần dần trở nên phổ biến khi kết hợp với quân phục. Từ lâu mũ kepi đã gắn liền với hình ảnh của quân đội, mang lại dáng vẻ trang nghiêm cũng như niềm tự hào cho người sử dụng. Kepi không chỉ dùng để che mưa, che nắng hay che bụi, mà còn là biểu tượng, tinh thần của người làm trong lĩnh vực an ninh, quân đội, cảnh sát, và các lực lượng vũ trang.

Ảnh 10 cho thấy cái kepi tuy do chính người Mỹ sáng chế cũng chưa có gì để gọi là thẩm mỹ, đẹp cho lắm.

Như đã nói, phần độ chế, làm thêm trên khung kính trước của xe Dodge (ảnh 9 và 10) gọi là cái lưỡi trai hay kepi, phần trước của cái mũ, còn gọi là mũ lưỡi trai, dân nghề gọi là "diềm", thật ra kiểu dáng này không được mỹ miều cho lắm với cách làm khá thô, vụng của người Mỹ. Cái "diềm" hay cái lưỡi trai, kepi này nếu được chính tay chúng tôi thực hiện với những điều chỉnh, sửa lại những chỗ cần thiết thì mới nó phát lộ ra cái đẹp, chỗ đặc biệt, khác lạ của nó. Thuở còn làm nghề chúng tôi từng làm vài cái cho vài chiếc Ford. Chính xác là 5 chiếc. Đó là xe của ông Xa Tấn Mỹ, nhà ở gần Tháp Đôi, sau chuyển bán lại cho anh Đàm Văn Bông (phụ xe của anh hai Lộc Bạch Đằng, số nhà 480) khi bị tai nạn trên đường chạy Huế. Chiếc thứ 3 là xe của anh Lê Đằng, mua từ Vinh-Nghệ An, mang về chúng tôi làm đồng, rồi mang ra lại Vinh bán cho người khác dùng chạy khách. Anh Đằng gốc người ở chợ Phú Tài nhưng ra lập nghiệp ở Vinh, làm nghề điện lạnh, bao cả phần làm máy, bởi gốc của anh là thợ máy xăng. Anh vốn là con rể của ông Thành Đạt, ở ngã ba Phú Tài. Nhà ông Thành Đạt trước 75 chuyên mua bán các loại máy móc, phụ tùng, thiết bị xe cộ. Về sau, anh đau bệnh mất tại Vinh, tại số nhà 85 Nguyễn Trãi. Năm 2007. Hiện ở Vinh anh còn người học trò nối nghề điện lạnh, tên Hoàng Sơn, cơ sở nằm ở số 6 đường Lý Thường Kiệt, rất nổi tiếng. Cái kepi đầu tiên là xe Ford chạy khách của anh Trần An, nhà ở gần chợ Phú Tài. Cái kepi này làm chưa đạt yêu cầu. Chiếc thứ 4 là của anh Sĩ, gọi là Sĩ Đoàn, vì anh có bà chị có chồng tên Đoàn. Ông Đoàn làm nghề sửa chữa honda, nhà đối diện nhà thờ Quy Đức, ông vốn là con (nuôi) của ông Thuận Hùng, chủ hãng buôn mua bán xe Honda thời trước 75 rất nổi tiếng, ở Quy Nhơn ai cũng biết, ở đường Gia Long, gần lầu Việt Cường. Xe anh Sĩ chạy tuyến Quy Nhơn-Thuận Mẫn. Chiếc Ford này anh Sĩ mua từ Hà Nội, về chỉ lấy máy (số máy), giàn gầm, và 6 cánh cửa, còn bỏ hết. Chiếc Ford này chúng tôi làm mới gần như toàn diện, chỉ có mấy cánh cửa (2 trước, 2 cửa hông, 2 cửa sau) và phần đầu là giữ lại, thay cả sassi, đặt lại máy, giàn gầm, cầu-đít, dí trước, nhíp trước nhíp sau. Băng ghế cũng làm mới. Xe làm xong qua góp ý của chúng tôi, anh Sĩ cho sơn màu lá chuối non, nhìn dáng rất thanh, đẹp. Cái kepi thứ 5 là làm cho chiếc xe con cóc (Citroen) của anh Thạch ở Phú Tài. Anh Thạch là con ông Lệ Thu. Chị của anh Thạch là vợ của anh Năm Nhuận, cũng là thợ giàn đồng, mở garage làm tại nhà. Nhà đối diện với nhà ông Lệ Thu. Anh Năm Nhuận sau nghỉ làm, mua xe ca chạy tuyến Quy Nhơn-Sài Gòn. Nay lớn tuổi đã nghỉ nghề xe.

Quy Nhơn cũng còn chiếc Ford (chạy khách) có làm cái kepi, đó là xe ông Trần Để, nhà ở dưới khu I, đầu đường Trần Hưng Đạo. Nhích tới vài trăm mét là vào địa phận cảng Quy Nhơn. Phía sau nhà nhìn qua bên kia là biển Hải Minh, nơi pho tượng Đức Thánh Trần đứng trên đồi núi, của binh chủng Hải quân VNCH dựng lập trước năm 75. Chiếc Ford của ông Trần Để giàn đồng làm lại rất nhiều. Cả giàn gầm cầu, dí, băng ghế, la phông, baga mui. Xe mua lại của Ty công an đường Trần Phú, năm 1989, vốn là xe bị tai nạn bỏ bãi, kính trước đã bể. Những chiếc xe Ford hay Dodge, Desoto, Fargo nếu kính trước còn kính gin (origin) thì khỏi phải làm kepi. Chỉ khi nào kính trước (kính cong hai lớp) bị nứt, bể, lúc đó độ lại kính hai tấm (kính phẳng), chính giữa có cái trụ nhỏ, thì lúc ấy mới làm kepi cho dễ nhìn. Nếu không có kepi thì rất khó nhìn. Có thể hình dung kính hai tấm hai bên, mặt phẳng như kính của xe ca 52 chỗ chạy khách trước 75 vậy. Mà kính chỉ có một lớp. Khi bể thì rơi ra từng mảnh. Chỉ nhà xe, chủ xe tiền bạc dư giả mới làm kính hai lớp. Khi bể nhờ ở giữa có lớp keo giữ lại, không gây nguy hiểm cho tài xế và hành khách. Thời ấy không phải chủ xe, nhà xe nào cũng có tiền cắt kính hai lớp. Phần nhiều là kính một lớp hết. Miễn sao xe chạy giữ cẩn thận, an toàn là được.

Những cái kepi hay lưỡi trai, cái diềm như đã nói dù làm cho xe nào cũng phải biết ý, tay nghề cũng phải khéo, giỏi thì làm mới đẹp, mới cân xứng với bộ mặt, phần chính của chiếc xe. Nếu không nắm được ý, thì làm rất khó đẹp, có khi xấu xí, rất khó nhìn là khác. Có thể nói hầu hết những cái kepi của những chiếc xe ca chạy đường dài dù xe Quy Nhơn, xe Sài Gòn chúng tôi quan sát thấy chưa đẹp, đạt yêu cầu thẩm mỹ là bao nhiêu. Cần phải nắm bắt cái hồn cốt, nét chính yếu, cơ bản của nó làm thì mới đạt yêu cầu. Chưa nói nó còn phải sơn như thế nào, bao gồm màu sơn, kỹ thuật sơn, mà là sơn tay, không phải sơn máy, để cho ra cái nét mang tính chấm phá của cái gọi là "điểm nhãn" của nghệ thuật hội họa, của trường phái thiền tông thì mới được. Nói viết thế này thì người đọc rất khó để hình dung, thấy ra hết cái đẹp của cái kepi với những pha trộn, nhào nặn của các môn nghệ thuật, nó cần phải đi qua thực tế, tức phải mục sở thị trước mắt những cái kepi chúng tôi thực hiện như thế nào của mẫu mã, màu sơn, của kỹ thuật gò so với những cái kepi của người khác làm. Ở đây là của Mỹ. Nói chung đó là một trời kỹ thuật, trình độ tay nghề, của sự trau dồi, kinh nghiệm qua nhiều năm tháng của người chịu làm đẹp, chấp nhận lỗ lã, thiệt thòi chớ không chịu làm xấu, làm chỉ để lấy tiền bỏ túi.

Sau thời kỳ chuyên trị dòng xe micro bus-xe trung của Mỹ, chúng tôi chuyển qua làm loại xe 15-16 chỗ của Nhật. Xe ca 52 chỗ chúng tôi không chuyên, cũng không thích dạng xe này bao nhiêu. Vì nó quá dềnh dàng, kềnh càng, không có những chỗ để cho mình thực hiện kỹ thuật tay nghề vốn đòi hỏi những chi tiết nhỏ, tinh xảo với mặt bằng, tiết diện không quá lớn. Tất cả những nét đẹp, kỹ thuật ấy của các dòng xe, đời xe đều tập trung trên những mẫu xe con 4 chỗ và mẫu xe 15 chỗ của những nước có ngành công nghiệp sản xuất xe đủ dạng, đủ kiểu.

Ảnh 11 là mặt chính diện của chiếc Dodge (màu vàng) đời cũ với mặt nạ sắt, cảng sắt. Ảnh 12 là đít sau với hai cửa với 2 miếng kính chống. Nếu là xe chở hàng và khách thì trên cảng sau, được thợ chế cái cầu thang bằng tuýp nước 21, dựng đứng bên phải (phía lề đường), dưới chân hàn miếng sắt lập la dày 3 li, bản 2-3cm, khoan hai lỗ đường kính 1cm xuyên mặt cảng, bắt 2 con bulon, đầu trên bắt vào đuôi ba ga mui.

Có thể hình dung cầu thang đít sau của các loại xe chở khách Dodge, Desoto, Fargo qua ảnh 13 vẽ mô phỏng từ chiếc Ford Econoline đời cũ này đây. Trên mui là đuôi cái baga chở chất hàng mui. Bên phải là cầu thang dựng đứng để phụ xe trèo lên chất hàng. Dưới cảng là cái bàn đạp dùng để khách bước lên vào chỗ ngồi là hai cái ghế dọc, bắt trên hai dè đất, còn lại là những chiếc ghế súp ngồi ở giữa. Phần chở khách phía sau này của xe gọi là chuồng cu. Bàn đạp được làm bằng miếng ván, chọn gỗ thật tốt, dày từ 3-4cm, bản rộng 20cm, nằm gác trên hai giá sắt bằng V5, hình chữ z ngược, nói cách khác, để dễ hình dung, đó là hình một nửa của chữ vạn. Đầu trong giá hàn vào lườn đuôi sacsi. Từ giá này qua giá kia được nối bằng hai thanh sắt V5, mục đích tạo sự liên kết giữa hai giá, cũng như để phòng ngừa bàn đạp khỏi bị gãy do nhiều người leo trèo, cả đứng những khi chuồng cu bên trong hết chỗ ngồi. Bàn đạp khách chen đứng cũng được 5-7 người. Hai tay nắm baga mui.